Τόλης Νικηφόρου, όνειρο


Claude Monet, Main Path through the Garden at Giverny, 1901
Oil on canvas 89 x 92 cm, Oesterreichische Galerie Belvedere, Vienna Austria.
Πηγή: intermonet.com

όνειρο

να περπατάς ανάλαφρα σαν μακρινό τραγούδι κι όλα ν’ ανθίζουν γύρω σου μες στον μπαχτσέ το σούρουπο. ένας γαλάζιος άνεμος ν’ ανάβει ξαφνικά τα φώτα τ’ ουρανού, λόγια δειλά στα φύλλα να σου ψιθυρίζει. τα χρώματα που χάθηκαν στα μάτια σου εξαίσια να αστράφτουν πάλι, σαν άρωμα να σε τυλίγουν μυστικά. να είσαι εκεί όπως παλιά κι όπως παλιά να μ’ αγαπάς.

Από τη συλλογή Το μυστικό αλφάβητο (2010) του Τόλη Νικηφόρου

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Τόλης Νικηφόρου

Advertisements

Τόλης Νικηφόρου, να μου διαβάζεις το βαθύ γαλάζιο


Claude Monet, La Liseuse (The reader), 1872
Πηγή: intermonet.com

να μου διαβάζεις το βαθύ γαλάζιο

σ’ ένα δωμάτιο παλιό, μοναχικό
σ’ ένα δωμάτιο γκρίζο
να μου διαβάζεις το βαθύ γαλάζιο
και το κόκκινο,
να μου διαβάζεις ήχους, μουσικές,
να μου διαβάζεις ποιήματα

στο μισοσκόταδο τα μάτια σου να λάμπουν
να κελαρύζει, να μοσκοβολάει η φωνή σου
να πλημμυρίζει το δωμάτιο λέξεις μυστικές
που αχνίζουν και θαμπώνουν τα παγωμένα τζάμια

στα χείλη σου να ανθίζει
ένα χαμόγελο κρυφό
όπως πετούμενο που ξαφνικά φτερούγισε
σε ερειπωμένο σπίτι
ή ο ξενιτεμένος που επιτέλους γύρισε
στη μία και μοναδική πατρίδα του

να μου διαβάζεις ποιήματα
και να μ’ αγγίζεις με το φως
με κείνο το αχνό λησμονημένο όνειρο

Από τη συλλογή Το μυστικό αλφάβητο (2010) του Τόλη Νικηφόρου

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Τόλης Νικηφόρου

Τόλης Νικηφόρου, έρωτας


Claude Monet, «The Walk (Argenteuil)», 1875, oil on canvas (59.5 x 80 cm),
Private Collection, Japan.
Πηγή: intermonet.com

έρωτας

τα χόρτα χάιδευαν τα πόδια της
ο αέρας τα μαλλιά της
η πρωινή δροσιά ριγούσε στην επιδερμίδα της

κι ο ουρανός;

μόλις την είδε στ’ ανοιξιάτικο λιβάδι
ο ουρανός
κατέβηκε αργά και μίκρυνε
και έγινε στο χέρι της γαλάζια ομπρέλα

Από τη συλλογή Το μυστικό αλφάβητο (2010) του Τόλη Νικηφόρου

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Τόλης Νικηφόρου

Στέλλα Τιμωνίδου, Η σονάτα του σεληνόφωτος στην Ντόρντρεχτ


Πηγή: dordrechtsmuseum.nl

Η σονάτα του σεληνόφωτος στην Ντόρντρεχτ

[Ενότητα I]

Απόψε η Σελήνη καταργεί
τα πέπλα της νύχτας και γίνεται
η ίδια της όνειρο μουσικής.

Διώχνει τα χλωμά μοβ σύννεφα
και κατεβαίνει για να γιορτάσει
την πληρότητά της με τη Γη.

Πετά τον ασημένιο μανδύα της
στην Κεφαλόσκαλα,
λούζει στο φως την πύλη
και τα δέντρα που στέκουν
σαν ατάραχοι φρουροί.

Καθρεφτίζεται στα νερά και
παίζει με τα πανιά των καραβιών
που έρχονται και φεύγουν
ασταμάτητα ακολουθώντας τον ρου
της ιστορίας και του ποταμού.

Αλλ’ ο ψαράς θα βγει στη στεριά.
Θα κάνει τις βόλτες του
στα μεσαιωνικά σοκάκια
και θα ξαποστάσει σ’ ένα
από τα καπηλειά της πόλης.

Ξεδιψώντας και μεθώντας από
την ομορφιά του φεγγαριού
θα απογειωθεί στο τέλος
Από τη Γη στη Σελήνη.

Johan Barthold Jongkind
Groothoofd te Dordrecht bij maanlicht, 1886.
(Η Κεφαλόσκαλα στην Ντόρντρεχτ με φεγγάρι)

Από τη συλλογή ατελείωτες νύχτες (2008) της Στέλλας Τιμωνίδου

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Στέλλα Τιμωνίδου

Τάκης Βαρβιτσιώτης, Χριστουγεννιάτικα τριαντάφυλλα


Edvard Munch, The Girl by the Window (1893)
© 2014 The Munch Museum / The Munch-Ellingsen Group / Artists Rights Society
(ARS), New York
Πηγή: http://www.artic.edu/aic/collections/artwork/154235

Χριστουγεννιάτικα τριαντάφυλλα

Ο τελευταίος καπνός
Στην όχθη τ’ ουρανού

Πίσω απ’ το τζάμι
Χέρια κάτασπρα
Ικετεύουν σαν πουλιά

Κι ένα λυχνάρι θρυμματίζεται
Σχηματίζοντας
Μικρές κόκκινες φλόγες

Τότε
Κάποια παιδούλα
Αρχίζει να γράφει
Το πιο ωραίο της ποίημα

Από τη συλλογή Η ατραπός (1984) του Τάκη Βαρβιτσιώτη

Πηγή: συγκεντρωτική έκδοση Τάκης Βαρβιτσιώτης, Ποιήματα 1941-2002 (2003)

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Τάκης Βαρβιτσιώτης

Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, Σπίτι στην Πάνω Πόλη (ζωγραφική)

 

Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη: «Σπίτι στην Πάνω Πόλη», τέμπερα (Δημοτική Πινακοθήκη).

Θεσσαλονίκη 2.300 χρόνια, Δήμος Θεσσαλονίκης
Πηγή: http://www.thessalonikicity.gr…nikitistexnis-Zografiki-15.htm

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) /
Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης

Γ. Ξ. Στογιαννίδης, Το παράθυρο


Henri Matisse, Interior at Nice, 1924
Πηγή: famousartistsgallery.com

Το παράθυρο

Α, είναι ωραίο αυτό το παράθυρο
έτσι που άνοιξε,
βλέπει τη θάλασσα που αγαπώ
τα πλοία που έρχονται, τα πλοία που θα ’ρθουν
τα πλοία που περιμένουν μέσα στη φαντασία μου.
Δεν το περίμενα, σχεδόν το είχα ξεχάσει
από τότε που χτίσαν τούτο τον τοίχο
τι ελπίδα μπορούσα να έχω…

Σαν το παιδί κάθε τόσο ακουμπώ στο περβάζι του
χαϊδεύω το ξύλο του
κοιτάζω τον ουρανό
τι όμορφος που είναι ο κόσμος; θέλω να πω –
φουντώνει πάλι η καρδιά μου
χτυπά ακανόνιστα,
Θεέ μου είσαι Εσύ, τώρα δε με γελάς
πλημμυρίζεις το αίμα μου

Αγάπη!

Από τη συλλογή Το πρόσωπο της Ευριδίκης (1975) του Γιώργου Στογιαννίδη

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Γ. Ξ. Στογιαννίδης

Χ. Δ. Καλαϊτζής, Λευκή


Claude Monet, Peupliers au bord de l’Epte, 1890, oil on canvas (100 x 65 cm) private collection
Πηγή: intermonet.com

Λευκή

Λεύκα λευκή με λένε
λες και με γνώριζαν,

Στον λαιμό μου τα χαμηλά ακονίζω σύννεφα
βροχές υπότροπες και μεσημέρια.
Τραβάω τους κεραυνούς και καίγομαι
ορίζω ποταμούς που με ξηλώνουν.
– Όμως κάποτε πολύ αγάπησα τις συνήθειές μου.
– Τρέχει το φως κάτω στη ρίζα μου,
και καθρεφτίζει ήλιους το ποτάμι
νοσταλγώ τις φωνές μικρών πουλιών,
και δεν μπορώ τις νύχτες
του κρύου πριονιού και του χειμώνα.
– Κάποτε πολύ αγάπησα τις συνήθειές μου
και κάποια διπλανή μου,
που στ’ αψηλά την τράβηξε τ’ αστέρι.
Τώρα στον αγέρα τρίζουν οι φλούδες μου
και στην δροσιά τους θυμάμαι
τις τόσες φορές που με χαμήλωσαν.
Όμως οι ρίζες μου
είναι αυτές που τραβούν τα ποτάμια.

Από τη συλλογή Προπατορικά (2000) του Χ. Δ. Καλαϊτζή

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Χ. Δ. Καλαϊτζής

Ζωή Καρέλλη, Στο χρόνο


Wassily Kandinsky, Composition VI (1913)
Πηγή: famousartistsgallery.com

Στο χρόνο

Η αλλαγή δεν ήρθε να μου προσφέρει
την αλλαγή. Τι είναι μήπως
η αλλαγή και τι μπορεί ν’ αλλάξει,
απαλλαγή καμιά δεν θα υπάρξει
του εαυτού μας το τέλμα
μας κρατάει καλά. Αυτό είναι
και το τέρμα.

Η αρχή ωστόσο είναι
μόνο κάποια συναλλαγή.

Από τη συλλογή Φαντασία του χρόνου (1949) της Ζωής Καρέλλη

Πηγή: Τα ποιήματα της Ζωής Καρέλλη, τόμος πρώτος (1940-1955) [Οι εκδόσεις των φίλων, Αθήνα, 1973]

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Ζωή Καρέλλη

Γιάννης Καρατζόγλου, Η θάλασσα


Claude Monet: La Maison du pêcheur, Varengeville (1882)
Museum Boymans-Van Beuningen, Rotterdam, NL
Source: www.intermonet.com

[Ενότητα Κομματική επαφή (1972-1978)]

Η θάλασσα

Σ’ όλη μου τη ζωή ήθελα ένα σπίτι
που να βλέπει στη θάλασσα, έλεγε
να βλέπω θάλασσα να κοιτώ να φεύγω.

Και σκύβει απ’ το μπαλκόνι, ανάμεσα σε κάτι
φυλλωσιές και δυο πελώρια μέγαρα φαίνεται ένα κομμάτι θάλασσα
δύο επί τρία στην όρασή του
αγορασμένο με το εφάπαξ και χιλιάδες συντάξιμα ημερομίσθια.

Από τη συγκεντρωτική έκδοση Αποσβέσεις (1987) του Γιάννη Καρατζόγλου

Το ποίημα περιλαμβάνεται στην ενότητα Οι μέρες του ποιητή στη συγκεντρωτική έκδοση Πηγαίος κώδικας (2009) του Γιάννη Καρατζόγλου

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Γιάννης Καρατζόγλου

Γιάννης Καρατζόγλου, Το αντίσκηνο


Paul Gauguin: Be in love, you will be happy (Soyez amoureuses, vous serez heureuse.) [wood, 1889]
Museum of Fine Arts, Boston.
Πηγή: abcgallery.com

Το αντίσκηνο

Ξέρω, δεν θα περιληφθείς, Αγάπη, στα αναγνωστικά
έτσι που υπολείπεσαι ευψυχίας εθνικής
άχρηστη στα ΟΧΙ των πάσης φύσεως επιδρομέων
στην πίστη την αγία και στους αδούλωτους αδελφούς.

Ξέρω, ακόμα, πως και το Κίνημα δεν θα σε τραγουδήσει
δεν αναφέρεσαι στην εκμετάλλευση του ανθρώπου
στις θυσίες του Λαού, τις ματωμένες του Πρωτομαγιές,
πολύ συχνά άλλωστε, λεν, αποπροσανατολίζεις.

Και στο φινάλε όλοι ντρέπονται την αναγνώρισή σου, Αγάπη
εθνικούς ποιητές δεν διορίζουν χωρίς «το μεγαλείο της φυλής»
βάρδους λαϊκούς χωρίς «τον πόνο του εργάτη».

Να γιατί, Αγάπη μου, θα μένει πάντα ένα αντίσκηνο
η ποίησή σου για τους πληγέντες απ’ τις θεομηνίες
της αορτής.

Από τη συλλογή Πρατήριο καυσίμων (1982) του Γιάννη Καρατζόγλου

Το ποίημα περιλαμβάνεται στην ενότητα Σε κατάσταση πολιορκίας στη συγκεντρωτική έκδοση Πηγαίος κώδικας (2009) του Γιάννη Καρατζόγλου

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Γιάννης Καρατζόγλου

Γιάννης Καρατζόγλου, Επίλογος στο καλοκαίρι


Claude Monet: Meules, fin de l’été, effet du matin (1890, Musée d’Orsay, Paris)
Πηγή: www.intermonet.com

Επίλογος στο καλοκαίρι

Φυσάει βαρδάρης γέρνει τη φωνή σου
θρυμματισμένη μνήμη στην πόλη που αγαπήσαμε
κουβέντες καθημερινές χαμόγελα αφές
από τετραγωνικά εκατοστά του δέρματός σου
φυσάει αέρας και σκορπίζει τη ματιά σου
μέσα στη μνήμη –ό,τι σου ’δωσα και πήρα– μόνο
η καταχώρηση στο ημερολόγιο νωπή σχεδόν γραφή
κι αυτή θ’ αρχίσει λίγο-λίγο να ξεθωριάζει

Από τη συλλογή Ένα καλοκαίρι (1970) του Γιάννη Καρατζόγλου

Το ποίημα περιλαμβάνεται στην ενότητα Ο καιρός των ερώτων στη συγκεντρωτική έκδοση Πηγαίος κώδικας (2009) του Γιάννη Καρατζόγλου

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Γιάννης Καρατζόγλου

Αναστάσης Βιστωνίτης, Τα πρόσωπα του Ιανού (III)


William Blake, Jacob’s Ladder (1805 | British Museum, London)
Πηγή: wikipedia

Τα πρόσωπα του Ιανού

[Ενότητα Τα πρόσωπα του Ιανού: Το εργαστήριο, το δεσμωτήριο (1995)]

III

Κάθε Πρωτοχρονιά ονειρεύομαι την κλίμακα του Ιακώβ.

Από τη συγκεντρωτική έκδοση Χώμα από ουρανό [1983-1995] (1996) του Αναστάση Βιστωνίτη

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Αναστάσης Βιστωνίτης

Οδυσσέας Ελύτης, Μυρίσαι το άριστον (IV: Την άνοιξη δεν τη βρήκα)


Sandro Botticelli, Primavera (c. 1482 / Tempera on panel, 203 cm × 314 cm)
Uffizi, Florence
Πηγή: wikipedia

[Ενότητα Μυρίσαι το άριστον]

IV

Την άνοιξη δεν τη βρήκα τόσο στους αγρούς ή, έστω, σ’ έναν Botticelli όσο σε μια μικρή Βαϊφόρο κόκκινη. Έτσι και μια μέρα, τη θάλασσα την ένιωσα κοιτάζοντας μια κεφαλή Διός.
Όταν ανακαλύψουμε τις μυστικές σχέσεις των εννοιών και τις περπατήσουμε σε βάθος θα βγούμε σ’ ένα άλλου είδους ξέφωτο που είναι η Ποίηση. Και η Ποίηση πάντοτε είναι μία, όπως ένας είναι ο ουρανός. Το ζήτημα είναι από πού βλέπει κανείς τον ουρανό.

Εγώ τον έχω δει από καταμεσής της θάλασσας.

Από τη συλλογή Ο μικρός Ναυτίλος (1988) του Οδυσσέα Ελύτη

Πηγή: συγκεντρωτική έκδοση Οδυσσέας Ελύτης, Ποίηση (εκδ. Ίκαρος, 2002)

Αλεξάνδρα Μπακονίκα, Σκηνογραφία


Claude Monet, Terrasse à Sainte-Adresse (1867)
Πηγή: intermonet.com

Σκηνογραφία

Το μεσημέρι πλαγιάσαμε δίπλα στο παράθυρο
με το σπασμένο τζάμι,
ήταν μια λεπτομέρεια παράξενη
σ’ αυτό το μέρος όπου οι άνθρωποι
πληρώνουν για να χαίρονται
ανάμεσα στις λεμονιές
και τα μεγάλα, ξύλινα δωμάτια,
τραγουδώντας μαζί με τα παιδιά
και τις παρέες τους
πάνω στην πράσινη χλόη
που απλώνεται στρέμματα ολόκληρα.

Είναι μαζί και κάποιος θίασος,
όλοι αυτοί που ναύλωσαν καΐκι
κι ετοιμάζονται με ζωηρά σχέδια
και μουσική,
ενθουσιασμένοι από το πράσινο
και τα βουνά τριγύρω.

Αύριο νωρίς το πρωί
θα κοιτάξουμε γι’ αστακούς
που ξετρυπώνουν πάνω στα βράχια∙
ύστερα θα πλύνουμε τα γόνατα
και θα ετοιμάσουμε τα δώρα
για το υπαίθριο γλέντι
σ’ ένα μεγάλο τραπέζι
στη μέση του κήπου∙
έτσι όπως τον περιμένουμε
δροσερό κι ευρύχωρο,
ανάμεσα στα πανύψηλα δένδρα
και τις φυλλωσιές του.

Από τη συλλογή Ανοικτή γραμμή (1984) της Αλεξάνδρας Μπακονίκα

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Αλεξάνδρα Μπακονίκα

Οι βαρκάρηδες του Βόλγα (λαϊκό ρώσικο τραγούδι)

Ilya Yefimovich Repin, Burlaks on Volga, 1870-73
Πηγή: wikipedia

 

Κάπου στα τέλη του 19ου αιώνα ο Μίλι Μπαλακίρεφ, δημιουργός της ομάδας των 5 (της εθνικής σχολής μουσικής της Ρωσίας τον 19ο αιώνα) δημοσιεύει ένα βιβλίο με λαϊκά τραγούδια και, φυσικά, έχει επιλέξει και το τραγούδι των βαρκάρηδων στον ποταμό Βόλγα. Το τραγούδι ουσιαστικά περιλάμβανε έναν μόνο στίχο, την κραυγή-σύνθημα των βαρκάρηδων κάθε που ετοιμαζόντουσαν να ξανατραβήξουν το βαρύ φορτίο τους, τα καράβια, κόντρα στο ρεύμα του μεγάλου ποταμού. Κι αυτή η δουλειά γινόταν αιώνες ολόκληρους στην τότε τσαρική Ρωσία. Ο μόχθος τους δεν περιγράφεται με λόγια. Περιγράφεται όμως μέσ’ από εικόνες και μουσική. [Πηγή: wikipedia]

Στα τέλη του 19ου αιώνα (1870-1873) ο σπουδαίος Ρώσος ζωγράφος Ίλια Ρέπιν είχε παρουσιάσει έναν συγκλονιστικό πίνακα με τους βαρκάρηδες (burlak) στον Βόλγα. Είναι ο πίνακας με τον οποίο ξεκινά αυτό το δημοσίευμα και βρίσκεται στο κρατικό μουσείο της Αγίας Πετρούπολης.

Το 1922 ο ισπανός συνθέτης Μανουέλ ντε Φάλια διασκευάζει το τραγούδι μετά από σχετική έκκληση της Κοινωνίας των Εθνών (της ΚΤΕ που ήταν ο πρόδρομος του ΟΗΕ). Το έργο παρουσιάζεται με τον τίτλο Canto de los remeros del Volga και όλα τα έσοδα από την ηχογράφηση και την παρουσίασή του διατίθενται για την ανακούφιση των δύο εκατομμυρίων Ρώσων προσφύγων που πέρασαν τα πάνδεινα λόγω του πρώτου παγκοσμίου πολέμου.

Στην πορεία προστέθηκαν στο τραγούδι μερικοί στίχοι ακόμα και το 1936 το λέει με τρόπο εκπληκτικό ο σπουδαιότερος κλασικός Ρώσος τραγουδιστής του 20ού αιώνα, ο βαθύφωνος Φεοντόρ Ιβάνοβιτς Τσαλιάπιν, στην τελευταία του ηχογράφηση δύο χρόνια προτού πεθάνει. Ας την ακούσουμε:

Η ερμηνεία αυτή κάνει το τραγούδι γνωστό σ’ όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης και έκτοτε οι περισσότεροι σημαντικοί βαθύφωνοι εντάσσουν το τραγούδι των βαρκάρηδων του Βόλγα στο ρεπερτόριό τους.

Αυτή την ερμηνεία ακούει ο Γκλεν Μίλερ και το 1941 παρουσιάζει ορχηστρικά το τραγούδι στην τζαζ εκδοχή του. Η εκτέλεση αυτή μένει πρώτη σε κυκλοφορία στις ΗΠΑ τη χρονιά εκείνη:

To 1959 έχουμε μια επίσης έξοχη ερμηνεία του τραγουδιού από τον σπουδαίο βούλγαρο βαθύφωνο Μπορίς Κριστόφ:

Λίγο αργότερα έρχεται ένας ακόμη σημαντικός σοβιετικός τραγουδιστής, ο βαθύφωνος Μπορίς Στοκόλοφ με μια ακόμη συγκλονιστική ερμηνεία του ίδιου τραγουδιού:

Ομολογώ ότι γνώρισα τους βαρκάρηδες του Βόλγα ακούγοντας τον υπέροχο (για τα δικά μου γράδα) Ιβάν Ρεμπρόφ στην ηχογράφηση του 1968 που θ’ ακούσουμε τώρα:

Και φτάνουμε πλέον στην ερμηνεία του από κάθε άποψη σημαντικού Αμερικανού καλλιτέχνη (μεταξύ πολλών άλλων δραστηριοτήτων του ήταν και βαθύφωνος τραγουδιστής) Πολ Ρόμπεσον:

Οφείλω να υπενθυμίσω ότι, πριν από ένα περίπου χρόνο, η Μαριάννα δημοσίευσε τόσο τον πίνακα του Ρέπιν όσο και μερικές από τις εκτελέσεις του τραγουδιού των βαρκάρηδων του Βόλγα προσθέτοντας με την ευαισθησία της μια ακόμα πινελιά σ’ ένα από τα κλασικότερα παραδείγματα όλων των εποχών για το πώς ο πόνος και ο μόχθος και η μιζέρια και η άχαρη ζωή μετουσιώνονται σε κορυφαίες στιγμές της τέχνης όπου καθρεφτίζεται το ανθρώπινο μεγαλείο, η περηφάνια και η καρτερικότητα ενός ολόκληρου λαού, του υπέροχου ρώσικου λαού.

Ας κλείσουμε με μια εκτέλεση του τραγουδιού το 1965 από τη διάσημη Χορωδία του Κόκκινου Στρατού: