Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, Πάνω στα βάσανα που επιβάλλει ο άνθρωπος στον άνθρωπο

Πέσατε θύματα
(διασκευή, ενορχήστρωση & διεύθυνση ορχήστρας: Νότης Μαυρουδής,
τραγούδι: Πέτρος Πανδής / δίσκος: Τραγούδια από την Ελληνική Αντίσταση (1974))

Πάνω στα βάσανα που επιβάλλει ο άνθρωπος στον άνθρωπο

Διαβαίνοντας το γεφύρι τον πιάσανε.
Ξιφούλκησε, μα του ’ριξαν τρεις πιστολιές.

Ένας τον βαράει στο κεφάλι με το ρόπαλο.
Πήγαν σπίτι του κι άρπαξαν διαμαντικά κι έπιπλα.
Πήραν τη γυναίκα του στη φυλακή.
Έδιωξαν το πουλί απ’ το κλουβί που κελαηδούσε.
Στην κοντινή εκκλησία τον παράχωσαν.
Σαν ξημέρωσε ήρθαν και πάλι τον ξέθαψαν.
Δεμένο με σκοινί φέρναν γυμνό το πεθαμένο κορμί.
Κόσμος στους δρόμους φώναζε γιούχα.
Για τη φωτιά που θα το ’καιγε μάζευαν φρύγανα.
Δαυλό αναμμένο έφερε ένα νέο παιδί.
Τον κρέμασαν ανάποδα και γδαρμένο τον κομμάτιασαν.
Την ξεριζωμένη καρδιά την περάσαν στο ξίφος.
Ο μερακλής τη δάγκωνε ψημένη.
Μικρά παιδιά νομίζουμε τη ζωή παράδεισο,
γνωρίζοντας τον κόσμο βρισκόμαστε στην κόλαση.
Έντυσαν και παραγέμισαν το λείψανο,
για να δει την πρότερη όψη ο κόσμος ξανακόλλησαν
την πεσμένη μύτη με το ’να ρωθούνι φαγωμένο.
Αρλεκίνοι της ζωής π’ ασωτεύετε κάθε αξία,
μην ειρωνεύεστε ό,τι δε γενήκατ’ ακόμα.
Σκάβοντας, τα πονημένα της αδελφής λιανοδάκτυλα
ξέθαψαν έναν θώρακα ντυμένον με γκρίζο πουλόβερ
«αν είναι του σκοτωμένου μου» λέει «να το φυλάξω».
Πάνω από εκατό σφαίρες παρτάλιασαν το κάθε κορμί.
Τους συγκέντρωσαν έξω από τα σπίτια,
σε χώμα φτηνό όπου κάνουν κεραμίδια,
προσχώσεις που κομματιάζονται από τενάγη
γεμάτες αγκάθια σκουριασμένους τενεκέδες
ψοφίμια, σκελετούς, ριχμένα σκουπίδια
κοντά στα εργοστάσια και τα σφαγεία.
Ένας που δοκίμασε να φύγει τελειώθηκε στα καλάμια.
Ίσαμε την πρώτη βροχή, όλος ο τόπος,
μπροστά στη θάλασσα, άντικρυ στα βουνά,
ήταν σπαρμένος πόδια, χέρια, ματωμένα κομμάτια.
Ένας κηπουρός φύλαξε στο εικονοστάσι ένα κρανίο,
κόκαλο κιτρινισμένο και λίγα μαλλιά.
Η μαυροφόρα ρίχνει λουλούδια στους τάφους.
«Ποιο έτυχε τάχα απάνω στον Κώστα·
δεν ξέρω τη σειρά του στον κοινό τάφο.»
Κρατώντας την ανθοδέσμη θάρρεψε πως τον αγκάλιαζε.
Σκότωσαν κι ένα νέο φοιτητή με τον αδελφό του.
Σκότωσαν και τον Κοσμά τον κάλφα στο κουρείο.
Σκότωσαν πενήντα στις δυο Ιουλίου.
Σαρανταέξι την πρώτη Μαρτίου στη Μίκρα.
Δίχως διαδικασία παίρνουν και εκτελούν,
απ’ το συγκεντρωμένο πλήθος στις φυλακές
διαλέγουν τους πιστούς στην καλύτερη αύριο,
απ’ τη μοναξιά των κελιών μαζεμένοι κοινώνησαν.
Μαζί μας ήταν κι ένας παπάς που σκοτώθηκε.
Πεθαίνοντας ο Κώστας σ’ όλων το νου δικαιώθηκε.
Εκείνη που τον αγαπούσε σαν να παρηγοριέται.
Μέσα στη δικαιοσύνη τον βρίσκει σαν έννοια
«Όμως δε βρίσκω» λέει «το ζεστό του χέρι».
Δεν ξέρω τι να αποκριθώ στον καημό της στέρησης
Της καθαρίζω το μέτωπο απ’ το αίμα και τα χώματα,
«άσε τα παράπονα και κοίταξε να δουλέψεις» της λέω.
Έχω στο νου μου ότι δουλεύοντας ο άνθρωπος,
μπορεί να κάνει από ξύλο ένα χέρι τεχνητό,
να το εκθέσει στον κόσμο και να πάρει ζωή.
Μέσα στην απορία της η φτωχιά γυναίκα,
διατηρεί ένα κομμάτι που βρήκε δάκτυλο με το νύχι.
Κι ο σκοτωμένος τρομαχτικός για κάθε αίσθημα
το πρόσωπο δεμένο μ’ επιδέσμους σα με φασκιές,
το κορμί όλο τρύπες, κουρέλια τα ρούχα,
έρχεται, κάθεται στον καναπέ όπως συνήθιζε.
Επιστρέφει στη γυναίκα του τα γράμματά της
βαμμένα απ’ το αίμα πο’ ’χυσε η καρδιά του
λέει πως με τα χέρια δεμένα βάρεσε
κατακέφαλα το δυνάστη χαρούμενος,
χαρούμενη να ’ναι, μαύρα να μη ντυθεί.
Μα η Φτωχιά μην αντέχοντας σηκώνεται,
πέφτει απάνω στο νεκρό, που χάνεται,
με το θρήνο απ’ όλες τις γενιές
όταν κηδεύουν της ομορφιάς του το κορύφωμα.

Το συγκεκριμένο ποίημα του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Φιλολογικά Χρονικά» (τεύχος 42, 1η Ιουνίου 1946).

Πηγή: Ανθολογία Η ελληνική ποίηση, τόμος Δ’ [Νεωτερικοί ποιητές του μεσοπολέμου] (εκδ. Σοκόλη, Αθήνα, 2000 / επιμέλεια Αλέξανδρου Αργυρίου)

Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης τον 20ό αιώνα και ως σήμερα (ανθολογία) / Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης

6 thoughts on “Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, Πάνω στα βάσανα που επιβάλλει ο άνθρωπος στον άνθρωπο

  1. Συγκλονιστικό από κάθε άποψη.

    Μικρές, σχεδόν κοφτές προτάσεις, σαν αυτές που εκφέρει κανείς κλαίγοντας με λυγμούς.

    Άλλο ένα ποίημα μάθημα ιστορίας πολύτιμο, Βίκυ. Αν δεν είχα τόσο μικρά παιδιά στο σχολείο, θα τους το πήγαινα να το κουβεντιάσουμε, όταν θα μιλήσουμε για την εθνική αντίσταση.

    «Αρλεκίνοι της ζωής π' ασωτεύετε κάθε αξία,μην ειρωνεύεστε ό,τι δε γενήκατ' ακόμα».

    Όσο για το τραγούδι που επέλεξες να το συνοδεύσει, ολόκληρη ιστορία έχω να σου αφηγηθώ. Εκεί στα δεκάξι με δεκαεφτά μου χρόνια, όταν ήμουν στη β' τάξη του λυκείου, πήρα τη μοναδική αποβολή των σχολικών μου χρόνων εξαιτίας του. Να πώς:

    Ήταν οι μέρες που ετοιμάζαμε τη σχολική γιορτή για την επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Ανήκα στην οργανωτική ομάδα που είχε αναλάβει την επιλογή ποιημάτων, θεατρικών δρώμενων και τραγουδιών. Για το τελευταίο ζήτημα, της μουσικής επένδυσης, όλοι είχαμε τις ιδέες μας αλλά κυρίως στηριζόμασταν στη Σοφία τη Βόσσου, η οποία λόγω των μουσικών της σπουδών θα συνόδευε με την κιθάρα της ή και στο πιάνο του σχολείου τη χορωδία.

    Σε κάποιο από τα δρώμενα επρόκειτο να διαβαστούν τα ονόματα των θυμάτων κι είχαμε σκεφτεί σαν μουσική υπόκρουση να ακούγεται από τη χορωδία ψιθυριστά αυτό το τραγούδι.

    Όταν στη μεγάλη πρόβα το άκουσε η λυκειάρχης, δεν ήθελε επ' ουδενί να μας επιτρέψει τη χρήση του κομματιού. Τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, βλέπεις, και τα πράγματα ήταν ακόμα άγρια. Εμείς επιμέναμε αλλά κι εκείνη ανένδοτη. Και καθώς τα νιάτα δύσκολα καταλαβαίνουν από απαγορεύσεις, την ημέρα της γιορτής, παρά τις συστάσεις και την απαγόρευση, καθώς διαβάζονταν τα ονόματα, η χορωδία χαμηλόφωνα έως ψιθυριστά μουρμούριζε το τραγούδι.

    Η λυκειάρχης μάς κάλεσε στο γραφείο όπου μας έδωσε αποβολή τριών ημερών. Αλλά δεν της προέκυψε. Την πήρε πίσω την πρώτη μέρα κιόλας, καθώς κανένας δεν έμπαινε στην τάξη για μάθημα.

    Χρόνια αργότερα σκεφτόμουν πόσο φοβισμένη μπορεί να ήταν η γυναίκα αυτή κι έφτιαχνα σενάρια με τον νου μου για τους λόγους. Γιατί δεν ήταν κακή. Μάλλον κάπως ευθυνόφοβη θα την έλεγα με τα σημερινά κριτήρια, κρίνοντας, βέβαια, κι από τη στάση της σε κάποια άλλα θέματα.

    Μου αρέσει!

  2. Ναι, το ποίημα αυτό είναι συγκλονιστικό, Ελένη. Και δείχνει όλη τη δύναμη της σκέψης και της ψυχής του Πεντζίκη.

    Είναι μάθημα ιστορίας, αλλά θα συμφωνήσω μαζί σου ότι δεν ενδείκνυται για παιδάκια του δημοτικού.

    Όσο για το τραγούδι, θα σου πω ότι κι η δική μας τάξη κινδύνεψε με αποβολή εκείνα τα περίεργα πρώτα χρόνια μετά τη μεταπολίτευση, αλλά θαρρώ πως ήταν σε γιορτή για την 28η Οκτωβρίου.

    Εν πάση περιπτώσει, άργησα πολύ χτες να δημοσιεύσω το ποίημα γιατί δεν μπορούσα να βρω σωστές και ολοκληρωμένες πληροφορίες για το τραγούδι. Υποθέτω πως δεν είναι ακριβώς λαϊκό ρώσικο τραγούδι όπως λέει η μία ετικέτα που έβαλα. Αλλού βρήκα ότι το τραγουδούσαν στη Ρωσία από το 1905 και αλλού ότι πρόκειται για μελωδία του Σοστακόβιτς. Αλλά ο Σοστακόβιτς γεννήθηκε το 1906, άρα ούτε το 1917 δεν θα μπορούσε να είχε γράψει τη συγκεκριμένη μελωδία. Ο δίσκος με τον Πανδή δεν έχει πρόσθετες πληροφορίες για κάθε τραγούδι κι έτσι βρέθηκα να ψάχνω χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα και έβαλα την εκτέλεση από τον Πανδή γιατί μου αρέσει πολύ η λιτή και υποβλητική του ερμηνεία.

    Μου αρέσει!

  3. Να πω με την ευκαιρία ότι αναγκαστικά συνέπλευσα με τις πληροφορίες που δίνει ο δίσκος με τις διασκευές του Μαυρουδή, αλλά το τραγούδι είναι γνωστό ως «Επέσατε θύματα», όπως λένε οι δύο πρώτες λέξεις του κι όχι «Πέσατε Θύματα» που λέει ο δίσκος. Ψιλά γράμματα, ε;

    Μου αρέσει!

  4. Το «πέσατε θύματα» είναι παλαιό τραγούδι του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Πολλά από αυτά τα τραγούδια τα ξανατραγούδησε ο Τζαβέλας μετά το 1974. Συνήθως οι μελωδίες αυτές προέρχονταν από παλιά ρώσικα τραγούδια ή εμβατήρια του κόκκινου στρατού με μεταλλαγμένους για τη περίσταση στίχους.
    Πραγματικά ο αγαπημένος μου Θεσσαλονικιός ποιητής Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης – ίσως και λόγω επαγγέλματος -φαρμακοποιός γαρ- έχει έναν ρεαλισμό σε πολλά του ποιήματα, που δεν θα ταίριαζε να απαγγελθούν σε μικρά παιδιά. Πάντως σας συγχαίρω που εξασκήτε το «Διακόνημα» της ποίησης, αλλά και του Εκπαιδευτικού Λειτουργού και όχι του δημόσιου υπάλληλου.
    Αθανάσιος (Μέτοικος Ευόσμου)

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε.

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.