Χείλι μου μοσχομύριστο (Γιάννης Ρίτσος & Μίκης Θεοδωράκης)

Ο πρώτος νεκρός στις 9 του Μάη του 1936 (σαν σήμερα) στη Θεσσαλονίκη ήταν ο 25χρονος αυτοκινητιστής Τάσος Τούσης από το Ασβεστοχώρι που συμμετείχε στην παλλαϊκή απεργία των Θεσσαλονικιών εργατών. Η τότε νεοδιορισμένη κυβέρνηση Μεταξά διέταξε τη χωροφυλακή να πατάξει παντοιοτρόπως τους διαδηλωτές με αποτέλεσμα τον θάνατο 12 εργατών μέσα στο πρώτο δεκαήμερο του Μάη. Από το φωτορεπορτάζ της εποχής προέκυψε η φωτογραφία της μάνας του Τάσου Τούση που θρηνεί τον νεκρό της γιο καταμεσής του δρόμου. Αυτή την εικόνα είδε ο Γιάννης Ρίτσος και μας έδωσε αμέσως μετά το περιστατικό τη συλλογή «Επιτάφιος». Η φωτογραφία έκανε τον γύρο της υφηλίου κάνοντας τους ξένους να παραλληλίζουν τον λαϊκό αγώνα στη Θεσσαλονίκη με τα γεγονότα στην Ισπανία του Φράνκο. Δυστυχώς, τα γεγονότα στη Θεσσαλονίκη δεν είχαν συνέχεια, αφού λίγους μήνες αργότερα το καθεστώς της 4ης Αυγούστου με επικεφαλής τον Μεταξά ρίχνει τη χώρα σε μια στυγνή δικτατορία από την οποία θα βγει θέλοντας και μη πέντε χρόνια αργότερα με τον Β’ παγκόσμιο και τη γερμανική κατοχή. Το βιβλίο του Ρίτσου λίγο έλειψε να γίνει μπεστ σέλερ -όπερ σπάνιον για ποιητικές συλλογές- αλλά και γι’ αυτό έχουσι γνώσιν οι φύλακες του Μεταξά που το καίνε προς παραδειγματισμόν το 1938 μπροστά στους στύλους του Ολυμπίου Διός. Ο Γιάννης Ρίτσος καταφέρνει να το επανεκδώσει το 1958 και να στείλει ένα αντίγραφό του στον Μίκη Θεοδωράκη, ο οποίος σχεδόν εν μία νυκτί μελοποιεί 8 αποσπάσματά του και γράφει το πρώτο του σπουδαίο λαϊκό έργο στο Παρίσι, ένα έργο που -μεταξύ άλλων- έμελλε να κάνει την υφήλιο να υποκλιθεί μπροστά στους Έλληνες που τραγουδάνε με τόσο ενθουσιασμό και πάθος τους ποιητές τους. [Πηγή: Ποίηση, ποιητές, ποιήματα, Θεσσαλονίκη]


[Πηγή: αρχείο Αθανάσιου Σακελλαράκη]

Γιάννης Ρίτσος & Μίκης Θεοδωράκης, Χείλι μου μοσχομύριστο

Διεύθυνση ορχήστρας: Μίκης Θεοδωράκης
Μπουζούκι: Κώστας Παπαδόπουλος
Ντραμς: Νίκος Αντύπας
Πιάνο: Γιάννης Ζερβίδης
Κλασική κιθάρα: Δημήτρης Παπαγγελίδης
Ηλεκτρική κιθάρα: Γιάννης Σπάθας
Μπάσο: Αντώνης Τουρκογιώργης
Πνευστά: Christian Boissel
Τραγούδι: Μαρία Φαραντούρη
Τα ποιήματα διαβάζει ο Γιάννης Ρίτσος σε παλαιότερη εκπομπή για τη δημόσια τηλεόραση, ενώ ακούγονται τα τραγούδια του έργου από συναυλία στο Αμερικανικό Κολέγιο Αθηνών το 1986.

Μαλλιά σγουρά που πάνω τους
τα δάχτυλα περνούσα
τις νύχτες που κοιμόσουνα
και πλάι σου ξαγρυπνούσα

Φρύδι μου γαϊτανόφρυδο
και κοντυλογραμμένο
καμάρα που το βλέμμα μου
κούρνιαζε αναπαμένο

Μάτια γλαρά που μέσα τους
αντίφεγγαν τα μάκρη
πρωινού ουρανού και πάσκιζα
μην τα θαμπώσει δάκρυ

Χείλι μου μοσκομύριστο
που ως λάλαγες ανθίζαν
λιθάρια και ξερόδεντρα
κι αηδόνια φτερουγίζαν

Advertisements

6 thoughts on “Χείλι μου μοσχομύριστο (Γιάννης Ρίτσος & Μίκης Θεοδωράκης)

  1. Τώρα κατάλαβα τι εννοεί ο δάσκαλος λέγοντας: «[…] Ε, λοιπόν, μπορώ να πω ότι παίξαμε (εννοεί τον ίδιο και τον Λάκη Καρνέζη) καλύτερα απ’ τον Χιώτη, επειδή παίξαμε αυτό που ήθελε ο Θεοδωράκης. Ενώ ο Χιώτης έπαιξε ογδόντα τα εκατό τον εαυτό του και είκοσι τα εκατό τον Θεοδωράκη. Δεν υπήρξε φιλοσοφία στο παίξιμο του Χιώτη, όταν έπαιζε τον Επιτάφιο. Αυτό το έργο, ο Επιτάφιος, έχει ένα συγκεκριμένο τραγικό νόημα. Έχει έναν πόνο! Όταν έπαιζε, λοιπόν, ο Χιώτης, έκανε ένα τα-τα-τα, τρρρρρρ, ύστερα ρρρρρρ, ένα κυμάτισμα… Αυτά είναι πράγματα μπριόζικα και χαρούμενα και δεν ταίριαζαν. Έπαιζε ο Χιώτης τον Χιώτη. Φαίνεται ότι ξεχνούσε να λάβει υπόψη του τα λόγια». […] (Από το βιβλίο των Νέαρχου Γεωργιάδη και Τάνιας Ραχματούλινα «Κώστας Παπαδόπουλος, ο Παγκανίνι του μπουζουκιού», εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2007, σελ. 144)

    Πράγματι, με το παίξιμο του Κώστα Παπαδόπουλου φαίνεται ολοκάθαρα η διαφορά στο συναίσθημα που βγάζουν οι νότες.

  2. Ναι, υπάρχει διαφορά στις εκτελέσεις του έργου. Και έχει δίκιο ο Κώστας Παπαδόπουλος. Το παίξιμο του Χιώτη παραείναι χαρούμενο για τα ποιήματα αυτά του Ρίτσου και για το τραγικό συμβάν που του τα ενέπνευσε. Και στη συναυλία στο Ανατολικό Βερολίνο (1987) και στη συναυλία που ακούμε τώρα (1986) η διαφορά στο ύφος είναι ευδιάκριτη και καθοριστική για τον ακροατή.

    Για να μη θεωρηθεί ότι είτε ο Κώστας Παπαδόπουλος είτε εμείς αδικούμε τον Μανώλη Χιώτη, θα πρέπει να επισημάνουμε ότι η μελοποιημένη ποίηση ήταν είδος πρωτόγνωρο για τους λαϊκούς συνθέτες και παίχτες την εποχή που έγινε ο «Επιτάφιος» του Μίκη και δεν ήξεραν να το διαχειριστούν σωστά. Ο Χιώτης αναμφίβολα έδωσε στο έργο το λαϊκό στίγμα που χρειαζόταν έναντι της προγενέστερης ηχογράφησης με τον Μάνο Χατζιδάκι και τη Νάνα Μούσχουρη και ο Μπιθικώτσης έκανε ό,τι καλύτερο μπορούσε ως τραγουδιστής. Ωστόσο, οι μαρτυρίες και των δυο τους λένε ότι αιφνιδιάστηκαν γιατί κατάλαβαν ότι αυτό που εκλήθησαν να παίξουν ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό και, αν θες, τους ξεπερνούσε.

    Θα έλεγα ότι το έργο αυτό ξεπέρασε ακόμα και τους δημιουργούς του. Περίεργο; Κι όμως ναι. Το έχω σκεφτεί πάμπολλες φορές τον τελευταίο μήνα όταν αναγκαστικά το άκουσα και το ξανάκουσα και στις ηχογραφήσεις του και στις συναυλίες με τον Χιώτη, μετά με τον Παπαδόπουλο & τον Καρνέζη και με τον Παπαδόπουλο μόνο του. Μην ξεχάσουμε ότι διαφορές ύφους υπάρχουν και στους τραγουδιστές που αποπειράθηκαν να το ερμηνεύσουν.

    Θα πω ότι το έργο ωριμάζει μέσα μας όσο περνούν τα χρόνια και βελτιώνεται από κάθε άποψη. Ίσως στην πορεία θα αποδειχτεί ότι είναι ένα από τα πιο διαχρονικά έργα του Μίκη.

    Και κάτι ακόμα. Ενώ έχω κατασταλάξει στην ερμηνεία του Κώστα Παπαδόπουλου όσον αφορά το μπουζούκι (ήταν συγκλονιστικός τη Μεγάλη Βδομάδα), δεν μπορώ ακόμα να επιλέξω την πιο αγαπημένη μου εκτέλεση όσον αφορά τους τραγουδιστές. Τείνω προς τις γυναικείες φωνές γιατί αποδίδουν πλήρως το πνεύμα της μάνας και προς το παρόν κρατώ την ερμηνεία της Μαίρης Λίντα που είχα από πάντα μέσα μου όταν σκεφτόμουν τον Επιτάφιο.

  3. Οπωσδήποτε οι διαπιστώσεις μας δεν έχουν σκοπό να αδικήσουν κανέναν από όσους καταπιάστηκαν με το έργο αυτό του Θεοδωράκη. Τους λόγους τους ανέφερες ήδη.

    Θα συμφωνήσω στο ότι το έργο ωριμάζει μέσα μας όσο περνούν τα χρόνια και βελτιώνεται από κάθε άποψη. Ίσως στην πορεία θα αποδειχτεί ότι είναι ένα από τα πιο διαχρονικά έργα του Μίκη. Και σ’ αυτό θεωρώ ότι παίζει καθοριστικό ρόλο το θέμα και ο λόγος του Ρίτσου. Ίσως να μην είναι τυχαίο (όσο κι αν το θεωρώ κάπως άστοχο) που παίζεται το έργο πολύ κάθε Μεγάλη Εβδομάδα. Ο θρήνος της μάνας στο έργο του Ρίτσου συναντά τον θρήνο της άλλης μάνας που αναφωνούσε: «Ω γλυκύ μου έαρ, πού έδυ σου το κάλλος;». Κι επειδή ο πόνος κι ο θρήνος της μάνας που βρίσκεται σε παρόμοια θέση είναι διαχρονικά ίδιος κι απαράλλαχτος, αλλά κι ο Ρίτσος και ο Θεοδωράκης πέτυχαν με τον ποιητικό του λόγο ο ένας και με τις συνθέσεις του αυτές ο άλλος να αποδώσουν αυτόν τον πόνο και τον θρήνο σε όλες τις αποχρώσεις του, γι’ αυτό και το έργο αυτό θα παραμείνει διαχρονικό.

    Όσον αφορά τους τραγουδιστές δεν παραπονιέμαι από την ερμηνεία του Μπιθικώτση παρά το οξύμωρο του πράγματος. Ωστόσο κι εμένα θα μου άρεσε μια γυναικεία ερμηνεία. Αν μιλάμε για εκείνη την εποχή που ηχογραφήθηκε το έργο, θα πω κάτι που δεν περίμενα ποτέ από εμένα να το πω: θα ήθελα να το είχε ερμηνεύσει η Γιώτα Λύδια˙ νομίζω πως θα κατάφερνε να αποδώσει τόσο τη μελωδία όσο και τη θεατρικότητα του στίχου ένα κλικ καλύτερα από τη Μαίρη Λίντα, η οποία βεβαίως και ήταν εξαιρετική.

  4. Το οξύμωρο του πράγματος εξηγείται αν θυμηθείς την αρχαία ελληνική τραγωδία όπου άντρες υποδύονταν τους γυναικείους χαρακτήρες. Είμαι σχεδόν πεπεισμένη ότι αυτό ήταν το σκεπτικό του Θεοδωράκη όταν έδωσε τον ερμηνευτικό ρόλο στον Μπιθικώτση.

    Ας μην ξεχνούμε ότι ο Θεοδωράκης καινοτόμησε και αντίστροφα. Ανέθεσε στη Μαρία Φαραντούρη να τραγουδήσει τον κύκλο «Μαουτχάουζεν». 🙂

    Αγαπώ τη φωνή της Γιώτας Λύδια, αλλά νομίζω ότι η Μαίρη Λίντα ήταν καλύτερη για τα συγκεκριμένα τραγούδια. Μη με ρωτήσεις γιατί το λέω. Δεν είμαι σε θέση να επιχειρηματολογήσω για το θέμα αυτό γιατί είναι απλώς αίσθηση κι όχι κάτι απτό αυτό που λέω.

    Όσον αφορά τον Χιώτη, μην ξεχάσω να πω το εξής: δεν έπαιζε μόνος του κι ούτε έκανε του κεφαλιού του. Έπαιξε τη μουσική που έγραψε ο Μίκης. Και, προφανέστατα, ούτε ο Μίκης είχε την ωριμότητα που απαιτούσε το έργο. Γι’ αυτό είπα ότι το έργο ξεπέρασε τους δημιουργούς του. Και το είπα διαχρονικό για τους λόγους που ανέφερες. Και φυσικά εννοούσα τους στίχους του Ρίτσου. Πάντα θα βαραίνουν μέσα μας γιατί η ιστορία των εθνών, φευ, είναι γεμάτη μάνες που θρηνούν τα αδικοσκοτωμένα παιδιά τους στους αγώνες για ένα καλύτερο μέλλον.

  5. Παράθεμα: O Κώστας Παπαδόπουλος παίζει «Επιτάφιο» / «1002 νύχτες», Δευτέρα 29 Απριλίου 2013 | Κώστας Παπαδόπουλος [Kostas Papadopoulos]

  6. Παράθεμα: O Κώστας Παπαδόπουλος παίζει «Επιτάφιο» / «1002 νύχτες», Δευτέρα 29 Απριλίου 2013 | Ό,τι πολύ αγάπησα: ποίηση & μουσική

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s